Η γεωπολιτική στρατηγική της Άγκυρας την τελευταία δεκαετία έχει μετεξελιχθεί σε μια δυναμική και, συχνά, παρεμβατική παρουσία που εκτείνεται από τη Μέση Ανατολή έως το Κέρας της Αφρικής. Η Τουρκία χρησιμοποιεί πλέον ένα συνδυασμό «σκληρής ισχύος» (στρατιωτικές βάσεις, drones) και «έξυπνης διπλωματίας»  επιδιώκοντας να καταστεί ένας αυτόνομος πόλος ισχύος.

Στη Συρία, η τουρκική επιρροή είναι άμεση και εδαφική. Μέσω διαδοχικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, η Άγκυρα ελέγχει πλέον μεγάλες ζώνες στη βόρεια Συρία, αποσκοπώντας στην αποτροπή ενός κουρδικού διαδρόμου. Η Τουρκία δεν είναι πλέον ένα απλός γείτονας, αλλά ο ρυθμιστής των εξελίξεων στο συριακό πεδίο. Η Τουρκία φαίνεται να καλύπτει το γεωπολιτικό κενό που η ολική απόσυρση του Ιράν και η μερική απόσυρση των ΗΠΑ έχουν δημιουργήσει.

Στη Λιβύη, η παρέμβαση της Τουρκίας το 2020 άλλαξε τον ρου του εμφυλίου πολέμου. Με την υπογραφή του τούρκο-λιβυκού μνημονίου για τις θαλάσσιες ζώνες, η Άγκυρα επιδίωξε να κατοχυρώσει τον ρόλο της στην Ανατολική Μεσόγειο, αμφισβητώντας τα δικαιώματα της Ελλάδας και της Κύπρου. Η μόνιμη στρατιωτική της παρουσία στις βάσεις Al-Watiya και Misrata της προσφέρει ένα στρατηγικό προκεχωρημένο φυλάκιο στη Βόρεια Αφρική.

Η σχέση με την Αίγυπτο και τη Σαουδική Αραβία σηματοδοτεί μια στροφή προς τον ρεαλισμό. Μετά από χρόνια εχθρότητας λόγω της στήριξης της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, ο Πρόεδρος Ερντογάν προχώρησε σε ιστορική επαναπροσέγγιση με το Κάιρο το 2024 και το 2025. Η Τουρκία αναγνώρισε ότι η περιφερειακή απομόνωση ήταν κοστοβόρα, και πλέον συνεργάζεται με την Αίγυπτο για τη σταθερότητα στη Λιβύη και την εδραίωση της στο Κέρας της Αφρικής. Αντίστοιχα, η συμφιλίωση με το Ριάντ άνοιξε τον δρόμο για κολοσσιαίες αμυντικές συμφωνίες, με τη Σαουδική Αραβία να γίνεται ένας από τους μεγαλύτερους αγοραστές τουρκικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών (Bayraktar).

Ωστόσο, η πιο εντυπωσιακή επέκταση λαμβάνει χώρα στη Σομαλία. Η Τουρκία διαθέτει στο Μογκαντίσου τη μεγαλύτερη στρατιωτική της βάση εκτός συνόρων (TURKSOM). Το 2024 και το 2025, η συνεργασία αυτή αναβαθμίστηκε σε αμυντικό και οικονομικό σύμφωνο, με την Τουρκία να αναλαμβάνει την προστασία των σομαλικών χωρικών υδάτων και την αξιοποίηση των εν δυνάμει κοιτασμάτων υδρογονανθράκων. Αυτή η κίνηση φέρνει την Άγκυρα σε άμεσο ανταγωνισμό με τον άξονα Ινδίας-Ισραήλ-ΗΑΕ-Αιθιοπίας, καθιστώντας τη Τουρκία τον κύριο εγγυητή της εδαφικής ακεραιότητας της Σομαλίας απέναντι στις αυτονομιστικές τάσεις της Σομαλιλάνδης.

Συμπερασματικά, η Τουρκία έχει καταφέρει να οικοδομήσει ένα δίκτυο επιρροής που δεν βασίζεται μόνο στη θρησκευτική ταυτότητα, αλλά και σε μια τεχνοκρατική-στρατιωτική συνεργασία. Από τα βάθη της Αφρικής μέχρι τις ακτές της Μεσογείου, η Άγκυρα χρησιμοποιεί την αμυντική της βιομηχανία ως «διαβατήριο» για γεωπολιτική διείσδυση, αναγκάζοντας τόσο τη Δύση όσο και την Ανατολή να υπολογίζουν τον ρόλο της ως περιφερειακού ηγεμόνα.

Ειδικότερα σε ότι μας αφορά η τούρκο-αιγυπτιακή προσέγγιση, που κορυφώθηκε με την ιστορική επίσκεψη του Ερντογάν στο Κάιρο και την πρόσφατη συνεργασία τους στο Κέρας της Αφρικής, αλλάζει ριζικά την αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Αν. Μεσόγειο.

Συγκεκριμένα:

Η Αίγυπτος και η Τουρκία βρήκαν κοινό έδαφος στη στήριξη της κεντρικής κυβέρνησης της Σομαλίας. Αυτή η σύγκλιση ακυρώνει την προσπάθεια της Αιθιοπίας (με τη στήριξη των ΗΑΕ και εμμέσως του Ισραήλ) να δημιουργήσει τετελεσμένα μέσω της Σομαλιλάνδης. Η Τουρκία παρέχει τη ναυτική προστασία στη Σομαλία και η Αίγυπτος με 10.000 άνδρες τη χερσαία στρατιωτική ισχύ, δημιουργώντας έτσι ένα τείχος προστασίας που περιορίζει την επέκταση του άξονα Ινδίας-Ισραήλ στην περιοχή.

Το Κάιρο, ενώ παραμένει μέλος του EastMed Gas Forum, έχει αρχίσει να τηρεί μια πιο ισορροπημένη στάση απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις. Η Τουρκία εδώ και χρόνια επιχειρεί να δελεάσει την Αίγυπτο προτείνοντας μια διμερή οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών που θα απέδιδε στην Αίγυπτο πολύ μεγαλύτερη περιοχή δικαιοδοσίας (έως και 15.000 τ.χλμ. επιπλέον) σε σύγκριση με τη συμφωνία Αιγύπτου-Ελλάδας. Αν και η Αίγυπτος δεν έχει ακυρώσει τις συμφωνίες της με την Ελλάδα, η βελτίωση των σχέσεων με την Άγκυρα μειώνει την πιθανότητα μιας «συμμαχίας αποκλεισμού» κατά της Τουρκίας. 

Η Λιβύη παλαιότερα αποτελούσε το μεγαλύτερο σημείο τριβής ανάμεσα σε Τουρκία και Αίγυπτο. Σήμερα η τρέχουσα προσέγγιση οδηγεί σε μια «σιωπηρή συμφωνία» όπου η Τουρκία διατηρεί την επιρροή της στη Δυτική Λιβύη (Τρίπολη) και η Αίγυπτος διασφαλίζει τα ανατολικά της σύνορα. Οι δύο χώρες συνεργάζονται πλέον για την εξεύρεση μιας πολιτικής λύσης που θα επιτρέψει τη διεξαγωγή εκλογών, αποτρέποντας ένα νέο γύρο ένοπλης σύγκρουσης που θα αποσταθεροποιούσε την ενέργεια στην περιοχή.

Η Αίγυπτος παράλληλα φιλοδοξεί να γίνει περιφερειακός ενεργειακός κόμβος (hub) υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Η Τουρκία, από την άλλη, διαθέτει το δίκτυο αγωγών προς την Ευρώπη. Η εξομάλυνση των σχέσεων ανοίγει τη συζήτηση για μελλοντική μεταφορά αιγυπτιακού αερίου μέσω τουρκικών υποδομών. Η συνεργασία Καΐρου-Άγκυρας στερεί από την Ελλάδα και την Κύπρο το ισχυρότερο περιφερειακό τους στήριγμα (την Αίγυπτο) σε μια μετωπική σύγκρουση με την Τουρκία, μετατρέποντας την Αίγυπτο σε επιτήδειο ουδέτερο που συνομιλεί και με τις δύο πλευρές.

Δυστυχώς για μας η τουρκική γεωπολιτική ενδυνάμωση και η προσέγγιση με την Αίγυπτο δημιουργούν ένα ιδιαίτερα πιεστικό περιβάλλον για το Κυπριακό, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τη διεθνή νομιμότητα στην ισχύ των τετελεσμένων. Οι βασικές επιπτώσεις είναι:

-Πρώτο η αποδυνάμωση της τριμερούς συνεργασίας Ελλάδα-Κύπρος-Αίγυπτος δια της οποίας εξασφαλιζόταν η διπλωματική ανάσχεση της Τουρκίας. Με το Κάιρο να συνομιλεί πλέον στενά με την Άγκυρα, η Λευκωσία χάνει το «στήριγμα» που θα πίεζε για την τήρηση του Δικαίου της Θάλασσας. Η Αίγυπτος αποφεύγει πλέον κινήσεις που η Τουρκία θεωρεί «αιτία πολέμου» (casus belli).

-Δεύτερο αυξάνεται η πίεση για μία λύση δύο κρατών. Η ενισχυμένη αυτοπεποίθηση της Άγκυρας, ως περιφερειακού ηγεμόνα που ελέγχει περιοχές από τη Λιβύη έως τη Σομαλία, μεταφράζεται σε πλήρη ακαμψία στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Δεν είναι τυχαία η θέση Φιντάν για πάγωμα των διαπραγματεύσεων επί της ουσίας του Κυπριακού. Ούτε η ένσταση στη καταγραφή των συγκλίσεων από τον ΟΗΕ. Η Τουρκία χρησιμοποιεί τη γεωπολιτική της αναβάθμιση για να επιβάλει τη κυριαρχική ισότητα και τη λύση δύο κρατών, θεωρώντας ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ της.

-Τρίτο η Άγκυρα επιδιώκει να καταστήσει την Κύπρο «ενεργειακά περιττή». Προωθώντας τη μεταφορά φυσικού αερίου από την Αίγυπτο και προοπτικά με το Ισραήλ απευθείας προς την Τουρκία, και παρακάμπωντας πλήρως την Κυπριακή ΑΟΖ.

-Τέταρτο με τη δημιουργία της βάσης μη επανδρωμένων αεροσκαφών στο Λευκόνοικο και τη μελλοντική κατασκευή του πολεμικού ναυστάθμου στο Μπογάζι οι Τούρκοι εντάσσουν την Κύπρο στο ευρύτερο δίκτυο τουρκικών βάσεων (όπως αυτές σε Λιβύη και Σομαλία). Η Κύπρος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα τοπικό πρόβλημα, αλλά ως το κεντρικό «αεροπλανοφόρο» της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τελειώνοντας θέλω να υπογραμμίσω ότι όπως γίνεται φανερό από όλα τα πιο πάνω η Τουρκία χρησιμοποιώντας τη γεωπολιτική της ισχύ επιδιώκει να μετατρέψει το Κυπριακό από πρόβλημα εισβολής και κατοχής σε πρόβλημα διαμοιρασμού ισχύος, όπου καλούμαστε να επιλέξουμε μεταξύ μιας λύσης τουρκικών προδιαγραφών όπως η συνομοσπονδία ή της οριστικής διχοτόμησης.