Η δημόσια και ιδιαίτερα επιθετική ανακοίνωση της SVR (Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών της Ρωσικής Ομοσπονδίας) εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου συνιστά γεγονός με σαφές πολιτικό και γεωπολιτικό αποτύπωμα, που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας απλής εκκλησιαστικής αντιπαράθεσης. Το ρωσικό κείμενο, με σκληρό λεξιλόγιο και οξείς χαρακτηρισμούς, κατηγορεί τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως για «σχισματική δραστηριότητα» στον ορθόδοξο κόσμο, αποδίδοντάς του σχέδιο εκδίωξης της ρωσικής Ορθοδοξίας από την Ουκρανία, τις βαλτικές χώρες και ευρύτερα την Ανατολική Ευρώπη. Το γεγονός ότι η επίθεση προέρχεται όχι από εκκλησιαστικό όργανο αλλά από κρατική υπηρεσία πληροφοριών προσδίδει στη σύγκρουση χαρακτηριστικά κρατικής στρατηγικής.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση της SVR, ο Βαρθολομαίος φέρεται πλέον να στρέφει το ενδιαφέρον του προς τη Λιθουανία, τη Λετονία και την Εσθονία, επιχειρώντας –όπως υποστηρίζει η Μόσχα– να αποσπάσει τις εκεί ορθόδοξες δομές από το Πατριαρχείο Μόσχας και να δημιουργήσει εκκλησίες «πλήρως ελεγχόμενες από το Φανάρι». Η ρωσική πλευρά συνδέει τη στρατηγική αυτή με στήριξη δυτικών παραγόντων, κάνοντας λόγο ακόμη και για εμπλοκή βρετανικών μυστικών υπηρεσιών και για αξιοποίηση εθνικιστικών ή ακραίων πολιτικών ρευμάτων στις χώρες της Βαλτικής. Πρόκειται για αφήγημα που εντάσσει την εκκλησιαστική διαμάχη στο γενικότερο πλαίσιο της αντιπαράθεσης Ρωσίας–Δύσης.

Η χρονική συγκυρία της επίθεσης δεν θεωρείται τυχαία. Η Ρωσία βρίσκεται σε παρατεταμένο πόλεμο στην Ουκρανία, με αυξανόμενες στρατιωτικές και οικονομικές πιέσεις, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκει να διατηρήσει την επιρροή της μέσω εργαλείων ήπιας ισχύος, όπως η θρησκεία και η πολιτισμική ταυτότητα. Η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου να παραχωρήσει αυτοκεφαλία στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας αποτέλεσε για τη Μόσχα σοβαρό πλήγμα στο δόγμα του λεγόμενου «Ρωσικού Κόσμου», δηλαδή της αντίληψης περί ενιαίου ρωσικού πνευματικού και ιστορικού χώρου.

Στο ίδιο μήκος κύματος, η SVR επεκτείνει την κριτική της και προς τα Βαλκάνια, υποστηρίζοντας ότι ο Βαρθολομαίος σχεδιάζει να πλήξει την «ιδιαίτερα ανυπότακτη» Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία, μέσω πρόθεσης αναγνώρισης αυτοκεφαλίας στη μη αναγνωρισμένη Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου. Η αναφορά αυτή αγγίζει ένα εξαιρετικά ευαίσθητο πεδίο, καθώς η Σερβία αποτελεί διαχρονικό σύμμαχο της Ρωσίας τόσο σε πολιτικό όσο και σε εκκλησιαστικό επίπεδο, και κάθε παρέμβαση στο εκκλησιαστικό καθεστώς της περιοχής αποκτά άμεσο γεωπολιτικό βάρος.

Από την πλευρά του Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν έχει υπάρξει μέχρι στιγμής επίσημη απάντηση στο ύφος και το περιεχόμενο της ανακοίνωσης. Ωστόσο, εκκλησιαστικές και διπλωματικές πηγές επισημαίνουν ότι το Φανάρι κινείται βάσει του κανονικού του δικαίου και του ιστορικού του ρόλου ως κέντρου συντονισμού της Ορθοδοξίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η αυτοκεφαλία της Ουκρανίας παρουσιάζεται ως εκκλησιαστική λύση σε ένα χρόνιο ζήτημα και όχι ως πολιτική πράξη. Η ρωσική προσέγγιση, αντίθετα, τη θεωρεί άμεση παρέμβαση στη σφαίρα επιρροής της Μόσχας.

Η σκληρότητα της γλώσσας της SVR, με χαρακτηρισμούς που παραπέμπουν σε θρησκευτική δαιμονοποίηση, δείχνει ότι η αντιπαράθεση έχει περάσει σε επίπεδο ανοιχτής σύγκρουσης νομιμοποίησης. Η Ρωσία επιχειρεί να παρουσιάσει τον Βαρθολομαίο ως όργανο δυτικών σχεδιασμών, με στόχο την αποδυνάμωση του κύρους του σε ορθόδοξες κοινωνίες που βρίσκονται σε γεωπολιτικό μεταίχμιο. Ταυτόχρονα, στέλνει μήνυμα προς κυβερνήσεις και εκκλησίες ότι οποιαδήποτε απομάκρυνση από το Πατριαρχείο Μόσχας θα εκληφθεί ως εχθρική ενέργεια.

Για την Ευρώπη, αυτή η εξέλιξη δημιουργεί ένα ακόμη επίπεδο αστάθειας. Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο θεολογικά ή διοικητικά ζητήματα, αλλά αγγίζει θέματα εθνικής ταυτότητας, μειονοτήτων και ασφάλειας, ιδιαίτερα στις χώρες της Βαλτικής και στα Βαλκάνια. Σε συνδυασμό με τον πόλεμο στην Ουκρανία, η εκκλησιαστική αντιπαράθεση λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής έντασης, διευρύνοντας τα ρήγματα ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.

Το συμπέρασμα είναι ότι η επίθεση της SVR κατά του Βαρθολομαίου σηματοδοτεί τη μεταφορά της γεωπολιτικής σύγκρουσης και στο πεδίο της θρησκείας. Η Ορθοδοξία, από χώρος πνευματικότητας, μετατρέπεται σε πεδίο ανταγωνισμού ισχύος. Το αν η σύγκρουση αυτή θα περιοριστεί στη ρητορική ή θα οδηγήσει σε περαιτέρω ρήξεις στον ορθόδοξο κόσμο, θα εξαρτηθεί τόσο από τις κινήσεις του Φαναρίου όσο και από τη συνολική πορεία της αντιπαράθεσης Ρωσίας–Δύσης τους επόμενους μήνες.