Η διαφθορά εξελίχθηκε στο πιο εύκολο πολιτικό προϊόν της εποχής.
Ένα έτοιμο αφήγημα πάνω στο οποίο χτίζουν καριέρες κάθε λογής wannabe εθνοσωτήρες, χωρίς σχέδιο, χωρίς θέσεις και — πολλές φορές — χωρίς στοιχειώδη πολιτική γνώση.

Αρκεί να φωνάζουν πιο δυνατά.
Αρκεί να επαναλαμβάνουν καθημερινά ότι «όλοι είναι ίδιοι» και ότι «οι άλλοι εν καλύτεροι».

Πάνω στη δικαιολογημένη οργή της κοινωνίας στήθηκε μια ολόκληρη βιομηχανία λαϊκισμού.
Άνθρωποι που δεν μπορούν να αρθρώσουν σοβαρή πολιτική πρόταση για την οικονομία, το Κυπριακό, την ενέργεια ή το δημογραφικό, εμφανίζονται ως τιμητές των πάντων και σωτήρες των πάντων.

Και επειδή η πολιτική τους εξαντλείται στα συνθήματα και στα live του Facebook, ο νέος εχθρός έγινε η δημοσιογραφία.

Όποιος δημοσιογράφος τολμήσει να ρωτήσει, να πιέσει ή να ζητήσει στοιχεία, βαφτίζεται αυτόματα “συστημικός”, “παπαγαλάκι” ή “όργανο”.
Γιατί ο πολιτικός τσαρλατανισμός δεν αντέχει τον έλεγχο.
Χρειάζεται μόνο θυμό, εύκολα συνθήματα και κοινό που χειροκροτεί χωρίς να σκέφτεται.

Το πιο επικίνδυνο όμως είναι άλλο:
η αμορφωσιά παρουσιάζεται πλέον ως αυθεντικότητα και η πολιτική ανεπάρκεια ως επανάσταση.

Κάπως έτσι, η χώρα κινδυνεύει να αντικαταστήσει την πολιτική με ένα reality οργής, όπου ο πιο θυμωμένος παρουσιάζεται ως ηγέτης και ο πιο άσχετος ως εθνική λύση.

Ζούμε ίσως την πιο επικίνδυνη φάση της δημόσιας ζωής των τελευταίων χρόνων. Όχι επειδή διαφωνούμε πολιτικά. Η διαφωνία είναι υγιής. Ούτε επειδή εμφανίζονται νέα πρόσωπα στην πολιτική. Αυτό είναι αναγκαίο σε κάθε δημοκρατία. Το πραγματικά ανησυχητικό είναι κάτι άλλο: ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι χωρίς στοιχειώδη πολιτική παιδεία, χωρίς γνώσεις, χωρίς επεξεργασμένες θέσεις και χωρίς καμία αίσθηση θεσμικής ευθύνης, παρουσιάζονται ως «εθνοσωτήρες» και αντιμετωπίζονται ως τέτοιοι από ένα κομμάτι της κοινωνίας.

Άνθρωποι που δεν μπορούν να αναλύσουν ούτε ένα σοβαρό κοινωνικό ή οικονομικό ζήτημα. Που δεν έχουν διαβάσει ποτέ ένα νομοσχέδιο. Που μιλούν με συνθήματα του Facebook και με ατάκες των 15 δευτερολέπτων. Που θεωρούν ότι η πολιτική είναι μια κάμερα, λίγες φωνές, λίγο θυμό και αρκετή αυτοπεποίθηση. Και όμως, αυτοί οι άνθρωποι διεκδικούν εξουσία. Διεκδικούν να εκπροσωπήσουν πολίτες. Να αποφασίζουν για οικονομία, εξωτερική πολιτική, παιδεία, υγεία, δημοκρατικούς θεσμούς.

Το πιο τραγικό όμως δεν είναι οι ίδιοι. Είναι το γεγονός ότι ένα μέρος της κοινωνίας τούς χειροκροτεί. Γιατί; Επειδή “τα λένε έξω από τα δόντια”. Επειδή “δεν είναι πολιτικοί”. Επειδή “είναι σαν κι εμάς”. Λες και η ανεπάρκεια έγινε προσόν. Λες και η άγνοια βαφτίστηκε αυθεντικότητα. Λες και η χυδαιότητα θεωρείται πλέον θάρρος.

Αυτό που βλέπουμε σήμερα μοιάζει με μια μορφή εκδίκησης της αμορφωσιάς απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα που όντως έχασε τον δρόμο του. Για χρόνια, τα κόμματα απαξίωσαν την πολιτική. Αναπαρήγαγαν πελατειακές σχέσεις, βόλεψαν ημετέρους, ανέχθηκαν τη μετριότητα και έκαναν τον πολίτη να νιώθει ότι τίποτα δεν αλλάζει. Μέσα σε αυτή τη σαπίλα, δημιουργήθηκε χώρος για τους αυτόκλητους “αντισυστημικούς”.

Μόνο που πολλοί από αυτούς δεν ήρθαν να διορθώσουν το σύστημα. Ήρθαν να εκμεταλλευτούν την οργή. Δεν έχουν πρόγραμμα, δεν έχουν ιδεολογία, δεν έχουν σχέδιο. Έχουν μόνο αγανάκτηση, προσωπική προβολή και εύκολα συνθήματα. Και το χειρότερο; Πολλοί δεν αντιλαμβάνονται καν τη σοβαρότητα των ζητημάτων για τα οποία μιλούν.

Η πολιτική όμως δεν είναι live στο TikTok. Δεν είναι καφενειακή ανάλυση. Δεν είναι «να βγω να τα χώσω σε όλους». Η πολιτική απαιτεί γνώση, μελέτη, ικανότητα σύνθεσης, ιστορική αντίληψη και κυρίως αίσθηση ευθύνης. Γιατί οι αποφάσεις επηρεάζουν ζωές.

Δεν μπορεί ο καθένας που απέκτησε λίγους ακόλουθους στα κοινωνικά δίκτυα να παρουσιάζεται ως πολιτικός ηγέτης. Δεν μπορεί η κοινωνία να επιβραβεύει τη ρηχότητα μόνο και μόνο επειδή ντύνεται με θυμό. Δεν γίνεται να αντιμετωπίζουμε την αμορφωσιά σαν επαναστατική πράξη.

Και ας είμαστε ειλικρινείς: η αντισυστημικότητα χωρίς γνώση καταλήγει συνήθως είτε σε γραφικότητα είτε σε επικίνδυνο λαϊκισμό. Η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα κοινωνιών που, κουρασμένες από το παλιό, παρέδωσαν χώρο σε ανθρώπους ανεπαρκείς αλλά θορυβώδεις. Το αποτέλεσμα ποτέ δεν ήταν πρόοδος.

Η λύση δεν είναι να επιστρέψουμε στο ίδιο φθαρμένο πολιτικό προσωπικό που γέννησε αυτή την απαξίωση. Η λύση είναι να απαιτήσουμε σοβαρότητα. Να ξαναδώσουμε αξία στη γνώση, στην πολιτική σκέψη, στην επιχειρηματολογία, στην παιδεία. Να σταματήσουμε να συγχέουμε την αγένεια με την ειλικρίνεια και την άγνοια με την αυθεντικότητα.

Γιατί αν συνεχίσουμε έτσι, στο τέλος δεν θα κυβερνούν οι ικανότεροι. Θα επικρατούν οι πιο θορυβώδεις, οι πιο ακραίοι και οι πιο αμόρφωτοι. Και τότε δεν θα φταίνε μόνο αυτοί που πολιτεύονται χωρίς να ξέρουν. Θα φταίμε κι εμείς που τους χειροκροτήσαμε.

*του Χάρη Θεραπή

Όταν το μοντάζ προηγείται της αλήθειας   
Στην εποχή των social media, ένα πολιτικό σκάνδαλο δεν χρειάζεται πλέον αποδείξεις. Χρειάζεται αφήγημα, σωστό timing και εικόνα. Ένα καλά μονταρισμένο βίντεο μπορεί να προηγηθεί της έρευνας, να επιβάλει ερμηνεία και να αναγκάσει θεσμούς, κόμματα και μέσα ενημέρωσης να αντιδράσουν σε κάτι που παρουσιάζεται ως «ντοκουμέντο», πριν ακόμη ελεγχθεί.

Η πρόσφατη κυκλοφορία βίντεο από τον λογαριασμό Emily Thompson είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς κατασκευάζεται ένα πολιτικό viral σκάνδαλο βήμα-βήμα.

Από ποιον ξεκινά
Το σκάνδαλο δεν ξεκινά από οργανωμένο δημοσιογραφικό οργανισμό, αλλά από λογαριασμό χαμηλού θεσμικού κόστους. Έναν προσωπικό ή ημι-ανώνυμο λογαριασμό, χωρίς δεσμεύσεις δεοντολογίας, χωρίς νομική ευθύνη, χωρίς υποχρέωση επαλήθευσης.
Η αξιοπιστία δεν χτίζεται στο κύρος, αλλά στην αιφνιδιαστική «αποκάλυψη».

Η δύναμη της φόρμας
Το βίντεο υιοθετεί τη μορφή μικρού ντοκιμαντέρ: αφήγηση, δραματική μουσική, τίτλους έντασης, αποσπάσματα δηλώσεων. Η φόρμα λειτουργεί υποσυνείδητα ως εγγύηση εγκυρότητας.

• Απουσιάζουν όμως τα βασικά στοιχεία της έρευνας:
  πλήρες, αμοντάριστο πρωτογενές υλικό,

• σαφής χρονολόγηση,

• τεκμηρίωση με έγγραφα ή δεδομένα,

• ανεξάρτητη επιβεβαίωση.

Η εικόνα πείθει εκεί όπου τα στοιχεία λείπουν.

Το μοντάζ ως εργαλείο πειθούς
Κεντρικός μηχανισμός είναι η αποσπασματική χρήση δηλώσεων. Φράσεις κόβονται, αφαιρούνται από το πλαίσιο και επανατοποθετούνται σε νέα αφήγηση που οδηγεί τον θεατή σε συγκεκριμένο συμπέρασμα. Δεν αποδεικνύεται παρανομία. Δεν παρουσιάζεται έλεγχος.
Δημιουργείται, όμως, η αίσθηση ότι «κάτι σοβαρό έχει συμβεί». Η αμφιβολία μετατρέπεται σε ενοχή χωρίς ενδιάμεσα στάδια.

Από τα ερωτήματα στα συμπεράσματα
Η τεχνική είναι γνώριμη: το υλικό ξεκινά θέτοντας «ερωτήματα» και καταλήγει να υποβάλλει απαντήσεις. Ο θεατής δεν καλείται να κρίνει· καθοδηγείται να συμφωνήσει. Το πλήρες υλικό δεν δημοσιοποιείται ποτέ. Δεν υπάρχει timeline, δεν υπάρχουν timestamps, δεν υπάρχει τρόπος επαλήθευσης. Η απουσία αυτή δεν είναι τυχαία: το πρωτογενές υλικό είναι εχθρός του αφηγήματος.

Το timing και η διάχυση
Τίποτα δεν ανεβαίνει τυχαία. Το πολιτικό viral επιλέγει περίοδο έντασης, θεσμικής ευαισθησίας ή προεκλογικού κλίματος. Δεν απευθύνεται πρώτα σε θεσμούς ή ανεξάρτητες αρχές, αλλά απευθείας στο κοινό.
Η κοινή γνώμη μετατρέπεται σε δικαστήριο χωρίς φάκελο.
Μόλις ξεκινήσει η αναπαραγωγή, πολιτικές αντιδράσεις και δημοσιογραφικές αναφορές —ακόμη και με επιφυλάξεις— λειτουργούν ως μηχανισμός νομιμοποίησης του αφηγήματος.

Όταν η ζημιά προηγείται της αλήθειας

Ακόμη κι αν το υλικό αμφισβητηθεί ή αποδομηθεί εκ των υστέρων, το αποτύπωμα έχει ήδη μείνει. Το πολιτικό viral σκάνδαλο δεν χρειάζεται να είναι αληθινό. Χρειάζεται να προλάβει την αλήθεια.

Το πραγματικό διακύβευμα

Το πρόβλημα δεν είναι ένα βίντεο. Είναι το μοντέλο. Όταν το μοντάζ υποκαθιστά την έρευνα και το viral αντικαθιστά τη θεσμική διαδικασία, η πολιτική συζήτηση μετατρέπεται σε πεδίο εντυπώσεων.
Και τότε, το σκάνδαλο δεν είναι αυτό που καταγγέλλεται.
Είναι ο τρόπος που μαθαίνουμε να το πιστεύουμε.

*Διευθυντής του Vouli.TV